Bronnen bestuderen
Op de pagina Bronnen beoordelen heb je kunnen lezen waarop je allemaal moet letten om vast te kunnen stellen of een bron geschikt is om te gebruiken in een academische context. Daarbij ging het om aspecten van de bron als herkomst en doel, maar nog niet om de inhoud. Als je hebt vastgesteld dat een bron in principe geschikt is om te gebruiken, is een volgende belangrijke stap om te kijken of de inhoud ook geschikt is. Deze activiteit wordt ook wel academisch lezen genoemd.
In deze stap kun je verschillende leesstrategieën hanteren, waarmee je steeds dieper kunt doordringen tot de inhoud van de tekst. Met de eerste strategie, globaal lezen, kun je vaststellen of de bron die je gevonden hebt inderdaad ook naar de inhoud relevant zal zijn voor jouw doeleinden. Als dat zo is, zul je echt gaan lezen. Eerst doe je dat met het doel de tekst goed te begrijpen; je gebruikt dan de strategie van gedetailleerd lezen. Bij wetenschappelijke teksten is het vervolgens belangrijk om te bepalen wat je oordeel is over de inhoud van de tekst; je gebruikt daarvoor de strategie kritisch lezen.
1. Globaal lezen
Om vast te stellen of een tekst überhaupt wel relevant is voor je doeleinden, gebruik je technieken om hem eerst maar eens globaal door te nemen. Dit wordt ook wel verkennend lezen genoemd. Twee veelgenoemde technieken om snel een tekst door te lezen zijn skimmen en scannen. Skimmen houdt in dat je op zoek gaat naar de grote lijnen van de tekst, met als doel om te bepalen of het zin heeft om hem gedetailleerder te lezen. Je leest daarvoor slechts gedeelten van de tekst, zoals de samenvatting (abstract) aan het begin, de introductie en de conclusie aan het einde. Je kunt dit eventueel uitbreiden met het lezen van de paragraaftitels en het bekijken van eventuele grafieken en tabellen in het middenstuk. Ook het lezen van de eerste en de laatste zinnen van alinea’s kan informatief zijn: daar staat bij goed opgebouwde teksten de essentie van die alinea. Je kunt bij het skimmen handig gebruik maken van het feit dat wetenschappelijke teksten meestal een vaste structuur hebben (Zie de rubriek De tekst structureren). Bij scannen blader je snel door de hele tekst, op zoek naar bepaalde kernwoorden. Dit is een bruikbare techniek als je snel specifieke informatie in een tekst wilt opzoeken.
2. Gedetailleerd lezen
Als je na het skimmen van een tekst besluit om hem gedetailleerder te lezen, dan ga je hem echt bestuderen: je leest hem helemaal door en probeert om elk onderdeel ervan te begrijpen en te verwerken. Daarom wordt deze strategie ook wel begrijpend lezen genoemd. Afhankelijk van de complexiteit van de tekst, kan begrijpend lezen een lastige taak zijn. Het is dan ook niet gek als je een wetenschappelijk artikel niet in één keer van begin tot eind uit kunt lezen, maar af en toe terug moet bladeren of stukken tekst moet herlezen. Probeer het verband tussen de paragrafen en alinea’s te begrijpen, stel jezelf vragen over de tekst en probeer deze te beantwoorden. Aan het einde van deze leesfase zou je de tekst in je eigen woorden moeten kunnen navertellen.
Er zijn verschillende technieken die begrijpend lezen kunnen ondersteunen. Je kunt kernwoorden en belangrijke stukken tekst markeren (en daarbij eventueel kleuren gebruiken om hoofd- en bijzaken te onderscheiden), maar dit is meestal niet voldoende voor echt tekstbegrip. Het is beter om aantekeningen te maken. Ook het gebruik van visuele hulpmiddelen, zoals schema’s en mindmaps kan helpen om de belangrijkste ideeën van een tekst te identificeren en te begrijpen. Daarnaast kan het samenvatten van een tekst in eigen woorden je helpen om het begrip ervan te vergroten. Als een tekst erg complex is, kun je hem voor jezelf opdelen in kleinere delen en proberen elk afzonderlijk deel te begrijpen.
3. Kritisch lezen
Bij kritisch lezen ga je nog een stap verder. De module Academisch lezen van Tilburg University (zie de bronvermelding hieronder) licht dit als volgt toe:
Het woord ‘kritisch’ betekent dat je de ideeën in een tekst niet zomaar voor lief neemt, maar dat je de gepresenteerde bewijzen en argumenten evalueert. Je kritische leesproces begint met de veronderstelling dat teksten niet neutraal zijn, maar de lezer op de een of andere manier proberen te beïnvloeden en zelf beïnvloed zijn door de overtuigingen, attitudes en cultuur van de schrijver. Dit proces omvat vaak het identificeren van de overtuigingen en meningen van de auteur zoals die in de tekst tot uitdrukking komen en het begrijpen hoe deze de boodschap beïnvloeden. Wanneer je weet welke delen van de tekst het belangrijkst zijn, welke delen meer of minder overtuigend zijn voor jouw doel, of welke delen het meest controversieel zijn, dan ben je kritisch bezig met de tekst. Een volgende stap zou zijn de tekst in verband te brengen met je eigen bestaande kennis en overtuigingen.
Het uiteindelijke doel van kritisch lezen is dat je een volledig begrip hebt van een tekst, hem kunt evalueren en je er een oordeel over kunt vormen. Uiteraard is daarvoor meestal een bepaalde kennis van het betreffende wetenschapsgebied nodig. Daarnaast is het belangrijk dat je inzicht hebt in de argumentatietechnieken die auteurs toepassen om hun lezers te overtuigen. Ook is het goed als je weet hoe je afbeeldingen die in een tekst worden gebruikt kritisch kunt beoordelen. Zie hiervoor de rubriek Argumenteren.
Meer weten?
De module Academisch lezen van Tilburg University biedt uitgebreide informatie over academische leesvaardigheid, inclusief instructievideo’s en oefeningen.
De webpagina Leesstrategieën van de Universiteit Utrecht gaat dieper in op de drie leesstrategieën die we hierboven hebben besproken.
In de LibGuide Reading and making notes van de University of Reading wordt uitgebreid uitgelegd hoe je op een efficiënte manier aantekeningen kunt maken tijdens het lezen van een tekst.